Ι. Β. Στάλιν – Ο δεξιός κίνδυνος στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Γερμανίας (1928)

Τα δύο πρώτα μέρη της ομιλίας αφορούν την καπιταλιστική κρίση και την ανάπτυξη των ταξικών αγώνων του προλεταριάτου. Παραλείπονται τα επόμενα μέρη που αφορούν ζητήματα το Κ.Κ.Γερμανίας και τη σύγκριση των δεξιών στη Γερμανία με τη δεξιά παρέκκλιση στην ΕΣΣΔ (μπουχαρινικοί). Η Κομμουνιστική Διεθνής, στο 6ο παγκόσμιο συνέδριό της το 1928, είχε προβέψει σωστά τη γενική τάση της “απότομης όξυνσης” της καπιταλιστικής κρίσης στην επερχόμενη (τρίτη) περίοδο,  του κλονισμού της σχετικής καπιταλιστικής σταθεροποίησης της προηγούμενης (δεύτερης) περιόδου 1924-1928. Μόλις ένα χρόνο μετά, το 1929, ξεσπάει η μεγάλη καπιταλιστική κρίση. Στο παρόν κείμενο, ο Στάλιν επιτίθεται στο ρεύμα του ΚΚΓ που βλέπει την καπιταλιστική σταθεροποίηση σαν ισχυρή και ακλόνητη και αντίστοιχα τους ταξικούς αγώνες της περιόδου μόνο ως αγώνες οπισθοφυλακής. Άπαντα, τόμος 11, σελ. 337-345.

“Για ψωμί και λευτεριά. Για μια σοβιετική Γερμανία”. Τα γραφεία του ΚΚΓ στο Βερολίνο στα 1930.

Ι. Β. Στάλιν – Ο δεξιός κίνδυνος στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Γερμανίας (1928)

Λόγος στη συνεδρίαση του Προεδρείου της ΕΕ της ΚΔ

19 Δεκέμβρη 1928

Σύντροφοι! Επειδή ο σ. Μολότοφ ανέπτυξε ήδη εδώ την άποψη της αντιπροσωπείας του ΚΚ (Μπ.) της ΕΣΣΔ, δε μου μένει να πω παρά μόνο λίγα λόγια. Σκέφτομαι να θίξω τρία ζητήματα που ανέκυψαν στην πορεία των συζητήσεων, κι αυτά στα πεταχτά.

Τα ζητήματα αυτά είναι: το πρόβλημα της καπιταλιστικής σταθεροποίησης, το πρόβλημα των ταξικών αγώνων του προλεταριάτου σε συνδυασμό με την κλονιζόμενη σταθεροποίηση και το πρόβλημα του Κομμουνιστικού Κόμματος της Γερμανίας.

Πρέπει να διαπιστώσω με λύπη μου ότι και στα τρία αυτά ζητήματα ο Έμπερ-Ντρο και ο Σέρρα πέσανε και οι δυο τους στο βάλτο του δειλού οπορτουνισμού. Η αλήθεια είναι ότι ως τώρα ο Έμπερ-Ντρο εκδηλώθηκε μόνο σε τυπικά ζητήματα. Όμως εγώ έχω υπόψη μου το θεμελιακό του λόγο στη συνεδρίαση της Πολιτικής Γραμματείας της ΕΕ της ΚΔ, όπου συζητήθηκε το ζήτημα των δεξιών και των συμφιλιωτών του Κομμουνιστικού Κόμματος της Γερμανίας. Νομίζω πως αυτός ακριβώς ο λόγος αποτελεί την ιδεολογική βάση της θέσης που πήρε η μειοψηφία του Προεδρείου της ΕΕ της ΚΔ σ’ αυτή τη συνεδρίαση. Γι’ αυτό δεν μπορούμε ν’ αποσιωπήσουμε το θεμελιακό λόγο του Έμπερ-Ντρο στη συνεδρίαση της Πολιτικής Γραμματείας της ΕΕ της ΚΔ.

Είπα ότι ο Έμπερ-Ντρο και ο Σέρρα έπεσαν στο βάλτο του δειλού οπορτουνισμού. Τι σημαίνει αυτό; Αυτό σημαίνει ότι, εκτός απ’ τον ανοιχτό οπορτουνισμό, υπάρχει και ο καμουφλαρισμένος οπορτουνισμός που φοβάται να δείξει το πραγματικό του πρόσωπο. Κι ακριβώς αυτός είναι ο οπορτουνισμός του συμφιλιωτισμού απέναντι στη δεξιά παρέκκλιση. Ο συμφιλιωτισμός είναι δειλός οπορτουνισμός. Πρέπει, επαναλαμβάνω, να διαπιστώσω με λύπη μου ότι και οι δυο αυτοί σύντροφοί μας έπεσαν στο βάλτο του δειλού οπορτουνισμού.

Επιτρέψτε μου να σας το αποδείξω αυτό με μερικά γεγονότα.

Ι.

Το πρόβλημα της καπιταλιστικής σταθεροποίησης

Η Κομμουνιστική Διεθνής ξεκινά από το γεγονός ότι η σημερινή καπιταλιστική σταθεροποίηση είναι σταθεροποίηση προσωρινή, ασταθής, ετοιμόρροπη, σάπια, που θα κλονίζεται ολοένα και περισσότερο στο βαθμό της παραπέρα ανάπτυξης της καπιταλιστικής κρίσης.

Αυτό δεν αντιφάσκει καθόλου στο πασίγνωστο γεγονός ότι η καπιταλιστική τεχνική και η ορθολογιστική οργάνωση αναπτύσσονται. Κάτι περισσότερο: ακριβώς πάνω στη βάση αυτής της ανάπτυξης μεγαλώνει η εσωτερική σαπίλα και η ασθενικότητα της σταθεροποίησης.

Τι μας είπε, όμως, ο Έμπερ-Ντρο στο λόγο του στην Πολιτική Γραμματεία της ΕΕ της ΚΔ; Αρνήθηκε εκεί ορθά-κοφτά τη σαθρότητα και την αστάθεια της σταθεροποίησης. Στο λόγο του δηλώνει ανοιχτά ότι “το 6ο Παγκόσμιο Συνέδριο καταδίκασε ουσιαστικά τη γενική πλαδαρή διατύπωση, για σάπια, σαθρή κτλ. σταθεροποίηση”. Δηλώνει ανοιχτά, ότι στη γνωστή θέση του 6ου Συνεδρίου για την τρίτη περίοδο δεν υπάρχει ούτε λέξη για σαθρότητα της σταθεροποίησης. Μπορούμε άραγε να θεωρήσουμε σωστό αυτό τον ισχυρισμό του Έμπερ-Ντρο; Όχι, δεν μπορούμε. Δεν μπορούμε, γιατί το 6ο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς βεβαιώνει κάτι το διαμετρικά αντίθετο από κείνο που μας λέει ο Έμπερ-Ντρο στο λόγο του. Το 6ο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς, στην παράγραφο για την τρίτη περίοδο, λέει κατηγορηματικά ότι

“η περίοδος αυτή (δηλαδή η τρίτη περίοδος. Ι.Στ.), οδηγεί αναπόφευκτα μέσω της παραπέρα ανάπτυξης των αντιθέσεων της καπιταλιστικής σταθεροποίησης στον παραπέρα κλονισμό της καπιταλιστικής σταθεροποίησης και στην απότομη όξυνση της γενικής κρίσης του καπιταλισμού”.

Προσέξτε – “παραπέρα κλονισμός της σταθεροποίησης”… Τι σημαίνει αυτό; Αυτό σημαίνει ότι η σταθεροποίηση από τώρα κιόλας είναι σαθρή και ασταθής, ότι μέσα στις συνθήκες της τρίτης περιόδου θα κλονίζεται ακόμα πιο πολύ. Και ο Έμπερ-Ντρο τολμά να εμπαίζει όλους εκείνους, μαζί και το Κομμουνιστικό Κόμμα της Γερμανίας, που δηλώνουν ότι η σταθεροποίηση είναι σαθρή και σάπια, που δηλώνουν ότι η σημερινή πάλη της εργατικής τάξης υποσκάφτει και αποσυνθέτει την καπιταλιστική σταθεροποίηση. Ποιον εμπαίζει ο Έμπερ-Ντρο; Είναι φανερό ότι εμπαίζει τις αποφάσεις του 6ου Συνεδρίου.

Βγαίνει λοιπόν το συμπέρασμα ότι ο Έμπερ-Ντρο με το πρόσχημα της υπεράσπισης των αποφάσεων του 6ου Συνεδρίου της Κομμουνιστικής Διεθνούς στην πραγματικότητα αναθεωρεί αυτές τις αποφάσεις, κατρακυλώντας, έτσι, στην οπορτουνιστική αντίληψη για τη σταθεροποίηση.

Έτσι έχει το πράγμα απ’ την τυπική πλευρά του ζητήματος.

Ας περάσουμε τώρα στην εξέταση της ουσίας του ζητήματος. Αν δεν μπορούμε να ονομάσουμε τη σημερινή σταθεροποίηση ούτε σαθρή, ούτε σάπια, ούτε ασταθή, τότε τι λογής τέλος πάντων σταθεροποίηση είναι αυτή; Ένα μένει μονάχα, να αναγνωρίσουμε ότι είναι σταθερή ή εν πάση περιπτώσει σταθεροποίηση που δυναμώνει. Αν όμως έχουμε να κάνουμε με μια καπιταλιστική σταθεροποίηση που δυναμώνει, τότε σε τι ανάγεται η λεγόμενη κρίση του παγκόσμιου καπιταλισμού που οξύνεται και βαθαίνει; Δεν είναι φανερό ότι για το βάθαιμα της καπιταλιστικής κρίσης δεν υπάρχει εδώ θέση; Μήπως δεν είναι φανερό ότι ο Έμπερ-Ντρο μπερδεύτηκε μέσα στις ίδιες του τις αντιφάσεις;
Παραπέρα. Ο Λένιν έλεγε ότι η ανάπτυξη του καπιταλισμού στις συνθήκες του ιμπεριαλισμού αποτελεί ένα δίπλευρο προτσές: απ’ τη μια πλευρά, ανάπτυξη του καπιταλισμού σε μερικές χώρες, κι απ’ την άλλη πλευρά, σάπισμα του καπιταλισμού σε άλλες χώρες. Είναι σωστή άραγε αυτή η θέση του Λένιν; Κι αν είναι σωστή, δεν είναι τότε φανερό, ότι η καπιταλιστική σταθεροποίηση δεν μπορεί παρά να είναι σάπια;

Τέλος, λίγα λόγια για μια σειρά πασίγνωστα γεγονότα.

Έχουμε γεγονότα, όπως οι απεγνωσμένες συγκρούσεις των ιμπεριαλιστικών ομάδων για τις αγορές πούλησης εμπορευμάτων, για τις αγορές εξαγωγής κεφαλαίων.

Έχουμε γεγονότα, όπως η ξέφρενη ένταση των εξοπλισμών στις καπιταλιστικές χώρες, η δημιουργία νέων στρατιωτικών συμμαχιών και η ολοφάνερη προετοιμασία για νέους ιμπεριαλιστικούς πολέμους.

Έχουμε γεγονότα, όπως η όξυνση των αντιθέσεων ανάμεσα στους δυο γίγαντες του ιμπεριαλισμού, ανάμεσα στην Αμερική και την Αγγλία, που προσπαθούν να τραβήξουν στην τροχιά τους όλα τα άλλα κράτη.

Έχουμε, τέλος, γεγονότα, όπως η ύπαρξη της Σοβιετικής Ένωσης, η ανάπτυξη και η προκοπή της Σοβιετικής Ένωσης σε όλους τους τομείς της οικοδόμησης, και στον οικονομικό, και στον πολιτιστικό-πολιτικό τομέα, της Σοβιετικής Ένωσης, που και μόνο με την ύπαρξή της, χωρίς να αναφέρω την ανάπτυξή της, κλονίζει και αποσυνθέτει τα ίδια τα βάθρα του παγκόσμιου καπιταλισμού.

Πως μπορούν, ύστερα απ’ όλα αυτά, μαρξιστές, λενινιστές, κομμουνιστές να ισχυρίζονται ότι η καπιταλιστική σταθεροποίηση δεν είναι σαθρή και σάπια, ότι δεν κλονίζεται απ’ την ίδια την πορεία των πραγμάτων χρόνο με το χρόνο, μέρα με τη μέρα;

Μαντεύει άραγε ο Έμπερ-Ντρο και μαζί μ’ αυτόν και ο Σέρρα, σε τι βάλτο πέφτουν;

Με το λάθος αυτό συνδέονται και τα υπόλοιπα λάθη του Έμπερ-Ντρο και του Σέρρα.

ΙΙ.

Το πρόβλημα των ταξικών αγώνων του προλεταριάτου

Το ίδιο λαθεμένη είναι η θέση του Έμπερ-Ντρο στο ζήτημα των ταξικών αγώνων του προλεταριάτου στις καπιταλιστικές χώρες, στο ζήτημα του χαρακτήρα τους, της σημασίας τους. Απ’ το λόγο του Έμπερ-Ντρο στη συνεδρίαση της Πολιτικής Γραμματείας προκύπτει ότι η πάλη της εργατικής τάξης, οι αυθόρμητες συγκρούσεις της με τους καπιταλιστές έχουν βασικά μόνο αμυντικό χαρακτήρα, ότι η καθοδήγηση αυτής της πάλης από μέρους των κομμουνιστικών κομμάτων πρέπει να γίνεται μόνο μέσα στα πλαίσια των ρεφορμιστικών συνδικάτων που υπάρχουν.
Είναι σωστό αυτό; Όχι, δεν είναι σωστό. Το να υποστηρίζεις ένα τέτοιο πράγμα, σημαίνει ότι σέρνεσαι στην ουρά των γεγονότων. Ο Έμπερ-Ντρο ξεχνά πως η πάλη της εργατικής τάξης διεξάγεται τώρα πάνω στη βάση μιας σταθεροποίησης που κλονίζεται, ότι οι αγώνες της εργατικής τάξης έχουν συχνά χαρακτήρα μαχών εκ συναντήσεως, αντεπιθέσεων και άμεσης επίθεσης ενάντια στους καπιταλιστές. Ο Έμπερ-Ντρο δε βλέπει τίποτε το καινούριο στους αγώνες της εργατικής τάξης της τελευταίας περιόδου. Δε βλέπει τέτοια γεγονότα όπως είναι η γενική απεργία του Λοτζ, οι οικονομικές απεργίες για την καλυτέρευση των συνθηκών δουλειάς στη Γαλλία, Τσεχοσλοβακία, Γερμανία, η ισχυρή κινητοποίηση των προλεταριακών δυνάμεων της Γερμανίας στους αγώνες ενάντια στο λοκ-άουτ που κήρυξαν οι βιομήχανοι κατά των μεταλλουργών κτλ κτλ.

Τι δείχνουν αυτά και άλλα παρόμοια γεγονότα, τι σινιάλα μας δίνουν; Δείχνουν ότι στα σπλάχνα των καπιταλιστικών χωρών αναπτύσσονται οι προϋποθέσεις νέας επαναστατικής ανόδου του εργατικού κινήματος. Κι αυτό ακριβώς είναι το καινούριο που δε βλέπουν, δεν παρατηρούν οι Έμπερ-Ντρο και Σέρρα και που γενικά δε θα το παρατηρήσουν ποτέ οι σύντροφοι που συνήθισαν να βλέπουν πίσω και όχι μπρος.

Και τι σημαίνει να κοιτάς πίσω και όχι μπρος; Σημαίνει να σέρνεσαι στην ουρά των γεγονότων, να μη βλέπεις το καινούριο στα γεγονότα και να αιφνιδιάζεσαι. Σημαίνει να αρνηθείς τον καθοδηγητικό ρόλο των κομμουνιστικών κομμάτων στο εργατικό κίνημα. Και εδώ ακριβώς απότυχε η καθοδήγηση του Κομμουνιστικού Κόμματος της Γερμανίας τον καιρό της επανάστασης του 1923. Γι’ αυτό όποιος δε θέλει να επαναλάβει τα λάθη του 1923, πρέπει να ξυπνάει τη σκέψη των κομμουνιστών και να τους προτρέπει να βαδίζουν εμπρός, πρέπει να ετοιμάζει τις μάζες για τους επερχόμενους αγώνες, πρέπει να πάρει όλα τα μέτρα για να μη βρεθούν τα κομμουνιστικά κόμματα στην ουρά των γεγονότων και η εργατική τάξη να μην αιφνιδιαστεί.

Είναι πολύ παράξενο, ότι ο Έμπερ-Ντρο και ο Σέρρα το ξεχνούν αυτό.

Στην περίοδο των αγώνων του Ρουρ, οι γερμανοί κομμουνιστές διαπίστωσαν το γνωστό γεγονός ότι οι ανοργάνωτοι εργάτες αποδείχτηκαν πιο επαναστάτες απ’ τους οργανωμένους στα συνδικάτα. Αυτό έκανε τον Έμπερ-Ντρο ν’ αγανακτήσει και να ισχυρίζεται ότι τέτοιο πράγμα δεν μπορούσε να συμβεί. Παράξενο πράγμα! Γιατί δεν μπορούσε να συμβεί; Στο Ρουρ υπάρχουν περίπου ένα εκατομμύριο εργάτες. Απ’ αυτούς είναι οργανωμένοι σε συνδικάτα περίπου διακόσιες χιλιάδες. Τα συνδικάτα τα καθοδηγούν γραφειοκράτες-ρεφορμιστές, που είναι συνδεμένοι με την τάξη των καπιταλιστών μ’ όλα τα νήματα. Τι το εκπληκτικό λοιπόν, αν οι ανοργάνωτοι εργάτες αποδείχτηκαν πιο επαναστάτες απ’ τους οργανωμένους; Μα μήπως μπορούσε να γίνει και διαφορετικά;

Θα μπορούσα να σας διηγηθώ απ’ την ιστορία του επαναστατικού κινήματος στη Ρωσία γεγονότα πιο “εκπληκτικά”. Συχνά μας συνέβαινε, οι μάζες ν’ αποδείχνονται πιο επαναστατικές από τους δικούς τους (μερικούς) κομμουνιστές αρχηγούς. Αυτό το ξέρουν πολύ καλά όλοι οι ρώσοι μπολσεβίκοι. Κι απ’ αυτό ακριβώς ξεκινούσε ο Λένιν, όταν έλεγε, ότι δεν πρέπει μόνο να διδάσκουμε τις μάζες, μα και να διδασκόμαστε απ’ τις μάζες. Δεν πρέπει να εκπλησσόμαστε απ’ αυτά τα γεγονότα, αλλά από το γεγονός ότι ο Έμπερ-Ντρο δεν καταλαβαίνει αυτά τα απλά πράγματα της επαναστατικής πρακτικής.

Το ίδιο ακριβώς πρέπει να πούμε και για το Σέρρα. Αυτός δεν εγκρίνει το ότι οι γερμανοί κομμουνιστές, στην πάλη για την οργάνωση των μεταλλουργών που υποβλήθηκαν σε λοκ-άουτ, βγήκαν έξω από τα πλαίσια των συνδικάτων που υπήρχαν και έσπασαν τα πλαίσια αυτά. Αυτό το βλέπει σαν παράβαση των αποφάσεων του 4ου Συνεδρίου της Συνδικαλιστικής Διεθνούς. Βεβαιώνει ότι η Συνδικαλιστική Διεθνής υπόδειξε στους κομμουνιστές να δουλεύουν μόνο μέσα στα συνδικάτα. Αυτά είναι κουταμάρες, σύντροφοι! Η συνδικαλιστική Διεθνής δεν υπόδειξε τίποτε τέτοιο. Το να μιλάς έτσι, σημαίνει ότι καταδικάζεις το κομμουνιστικό κόμμα στο ρόλο του παθητικού θεατή των ταξικών αγώνων του προλεταριάτου. Το να μιλάς έτσι, σημαίνει ότι θάβεις την ιδέα του καθοδηγητικού ρόλου του κομμουνιστικού κόμματος στο εργατικό κίνημα.

Η υπηρεσία των γερμανών κομμουνιστών βρίσκεται ακριβώς στο ότι δεν τρόμαξαν από τη φλυαρία για τα “συνδικαλιστικά πλαίσια” και υπερπήδησαν αυτά τα πλαίσια, οργανώνοντας την πάλη των ανοργάνωτων εργατών παρά τη θέληση των συνδικαλιστών γραφειοκρατών. Η υπηρεσία των γερμανών κομμουνιστών βρίσκεται ακριβώς στο ότι αναζήτησαν και βρήκαν νέες μορφές πάλης και οργάνωσης των ανοργάνωτων εργατών. Πιθανό να έκαναν στην περίπτωση αυτή μια σειρά επουσιώδη λάθη. Μα σε μια καινούρια δουλειά πάντοτε γίνονται λάθη. Από το γεγονός ότι πρέπει να δουλεύουμε στα ρεφορμιστικά συνδικάτα, εφόσον βέβαια τα συνδικάτα αυτά είναι μαζικές οργανώσεις, δε βγαίνει καθόλου το συμπέρασμα ότι πρέπει να περιορίζουμε τη μαζική μας δουλειά στη δουλειά μέσα στα ρεφορμιστικά συνδικάτα, ότι πρέπει να γίνουμε σκλάβοι των κανονισμών και των απαιτήσεων αυτών των συνδικάτων. Αν η ρεφορμιστική καθοδήγηση συγχωνεύεται με τον καπιταλισμό (βλ. Αποφάσεις του 6ου Συνεδρίου της Κομμουνιστικής Διεθνούς και του 4ου Συνεδρίου της Συνδικαλιστικής Διεθνούς), και η εργατική τάξη παλαίβει ενάντια στον καπιταλισμό, τότε μπορούμε άραγε να ισχυριζόμαστε ότι η πάλη της εργατικής τάξης, που καθοδηγείται απ’ το κομμουνιστικό κόμμα, μπορεί να διεξαχθεί, χωρίς να σπάσει ως ένα βαθμό τα υπάρχοντα ρεφορμιστικά πλαίσια των συνδικάτων; Είναι φανερό πως δεν μπορούμε να υποστηρίζουμε ένα τέτοιο πράγμα χωρίς να πέσουμε στον οπορτουνισμό. Γι’ αυτό είναι εύκολο να φανταστεί κανείς μια τέτοια κατάσταση, στην οποία να είναι αναγκαία η δημιουργία παράλληλων μαζικών ενώσεων της εργατικής τάξης, παρά τη θέληση των πουλημένων στους καπιταλιστές συνδικαλιστών δαμαϊλάμηδων. Μια τέτοια κατάσταση έχουμε κιόλας στην Αμερική. Πολύ πιθανό το ζήτημα να πάρει την ίδια τροπή και στη Γερμανία.

[…]

Advertisements

Από το “σοσιαλφασισμό” στα Λαϊκά Μέτωπα [1]: οι πρώτες προσεγγίσεις δύο καινούριων φαινομένων

Εισαγωγή – μεθοδολογικές παρατηρήσεις

Η σειρά αυτή έχει στόχο να εξετάσει κριτικά τη διαμόρφωση της πολιτικής της 3ης Διεθνούς απέναντι στο φασισμό την περίοδο 1924-1935. Κύριο χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου είναι αρχικά η πρωτογενής διαμόρφωση μιας πολιτικής ανάλυσης – ερμηνείας του φασιστικού φαινομένου, σε στενή συνάρτηση με το επίσης καινούριο φαινόμενο της ανόδου σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων στην εξουσία, και στη συνέχεια η επεξεργασία της θέσης αυτής και η μετατόπιση στην πολιτική των Λαϊκών Μετώπων που συντελέστηκε το 1935, στο 7ο συνέδριο της Διεθνούς, και καθόρισε τη στάση των κομμουνιστικών κομμάτων στις κρίσιμες πολεμικές συγκρούσεις που ακολούθησαν. Και οι δύο αυτές πολιτικές έχουν δεχτεί σφοδρές κριτικές ως αναποτελεσματικές ή ακόμα και καταστροφικές για το εργατικό κίνημα. Η μεν γραμμή του “σοσιαλφασισμού” συνήθως κατακρίνεται ως αριστερίστικη επειδή υποτίθεται αρνούνταν την αντιφασιστική συνεργασία με τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, η δε πολιτική των Λαϊκών Μετώπων ως δεξιά επειδή οδηγούσε στη συνεργασία με κομμάτια της αστικής τάξης, και “επομένως” οδήγησε το εργατικό κίνημα στην ενσωμάτωση. Οι κριτικές αυτές έχουν ψήγματα αλήθειας, συνολικά όμως περισσότερο συσκοτίζουν παρά φωτίζουν την πραγματικότητα.

Πριν προχωρήσουμε στην εξέταση των κειμένων της εποχής, οφείλουμε να κάνουμε τρεις γενικές μεθοδολογικές επισημάνσεις που αφορούν το πως πρέπει να διαβάζουμε την πολιτική ιστορία, ή και την ιστορία των ιδεών γενικότερα.

Continue reading