Σοσιαλφασισμός


Δεν είναι αλήθεια ότι ο φασισμός είναι μονάχα μαχητική οργάνωση της αστικής τάξης. Ο φασισμός δεν είναι μονάχα πολεμικο-τεχνική κατηγορία. Ο φασισμός είναι μαχητική οργάνωση της αστικής τάξης που στηρίζεται στη δραστήρια υποστήριξη της σοσιαλδημοκρατίας. Η σοσιαλδημοκρατία είναι αντικειμενικά η μετριοπαθής πτέρυγα του φασισμού. Δεν έχουμε λόγους να παραδεχτούμε ότι η μαχητική οργάνωση της αστικής τάξης θα μπορούσε να σημειώσει αποφασιστικές επιτυχίες στην πάλη ή στη διακυβέρνηση της χώρας χωρίς τη δραστήρια υποστήριξη της σοσιαλδημοκρατίας. Άλλο τόσο δεν έχουμε πολλούς λόγους να νομίζουμε ότι η σοσιαλδημοκρατία μπορεί να σημειώσει αποφασιστικές επιτυχίες στην πάλη ή στη διακυβέρνηση της χώρας χωρίς τη δραστήρια υποστήριξη της μαχητικής οργάνωσης της αστικής τάξης. Αυτές οι οργανώσεις δεν αναιρούν, αλλά συμπληρώνουν η μια την άλλη. Δεν είναι αντίποδες, αλλά δίδυμα αδέρφια. Ο φασισμός είναι ένας αδιαμόρφωτος πολιτικός συνασπισμός αυτών των δυο βασικών οργανώσεων, που ξεπήδησε μέσα στις συνθήκες της μεταπολεμικής κρίσης του ιμπεριαλισμού και αποβλέπει στην πάλη ενάντια στην προλεταριακή επανάσταση. Η αστική τάξη δε μπορεί να κρατηθεί στην εξουσία χωρίς την ύπαρξη ενός τέτοιου συνασπισμού. Γι’ αυτό θα ήταν λάθος να νομίζουμε ότι “πασιφισμός” σημαίνει κατάργηση του φασισμού. “Πασιφισμός” στις σημερινές συνθήκες σημαίνει στερέωση του φασισμού με προώθηση στην πρώτη γραμμή της μετριοπαθούς, σοσιαλδημοκρατικής του πτέρυγας.

J.V.Stalin, “Concerning the International Situation“, 20/09/1924

Advertisements

Η διαλεκτική σαν θεωρία της γνώσης. Η διαλεκτική λογική και η τυπική λογική. (Σοβιετικό εγχειρίδιο φιλοσοφίας, 1959)

Αποσπάσματα από το βιβλίο “Οι βασικές αρχές της μαρξιστικής φιλοσοφίας”, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 2005, σελ. 447-455. Κεφάλαιο 10: “Η διαλεκτική του προτσές της γνώσης”, παράγραφος 1: “Η διαλεκτική σαν θεωρία της γνώσης. Η διαλεκτική λογική και η τυπική λογική”.

Η γνώση είναι αντανάκλαση της πραγματικότητας. Η γνώση αποτελεί πολύπλοκο διαλεκτικό προτσές διείσδυσης του νου στην ουσία των πραγμάτων. Η γνώση συντελείται με την εμφάνιση και τη λύση αντιφάσεων και έχει ενεργητικό, δημιουργικό χαρακτήρα: η γνώση αποκαλύπτοντας τις νομοτέλειες του αντικειμενικού κόσμου δείχνει το δρόμο του μετασχηματισμού, της αλλαγής του.

Η υλιστική διαλεκτική, όντας και επιστήμη της νόησης, μελετά το αντικείμενό της ιστορικά, αποκαλύπτει την προέλευση και την ανάπτυξη της γνώσης. “Στη γνωσιοθεωρία -έγραφε ο Λένιν- όπως και σ’ όλες τις άλλες περιοχές της επιστήμης πρέπει να σκεφτόμαστε διαλεκτικά, δηλαδή να μη θεωρούμε τις γνώσεις μας σαν κάτι το έτοιμο και αμετάβλητο, αλλά να ξεδιαλύνουμε με τι τρόπο από την άγνοια προκύπτει η γνώση, με τι τρόπο η γνώση η όχι πλήρης και όχι ακριβής γίνεται πληρέστερη και ακριβέστερη”. [Β.Ι.Λένιν, Άπαντα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, τομ. 18, σελ 104.] Continue reading

Τι καθορίζει το χαρακτήρα της επανάστασης σε μια δοσμένη χώρα;

Οι επισημάνσεις με έντονα γράμματα είναι δικές μου.

ΘΕΣΗ

Οι ελλείψεις στο πρόγραμμα του κόμματος, ορισμένες αμφισημίες δεν μπορεί να υποσκελίσουν τη μεγάλη σημασία του προγράμματος του 15ου, που έλυσε το πιο βασικό ζήτημα, την κατάργηση των σταδίων, το σαφή προσδιορισμό του χαρακτήρα της επανάστασης ως σοσιαλιστικού, ζήτημα που δεν εξαρτάται από το συσχετισμό δυνάμεων, αλλά το χαρακτήρα της εποχής.

Κομμουνιστική Επιθεώρηση, τεύχος 6/2013, σελίδα 53

Δηλαδή -σύμφωνα με το ΚΚΕ- κατά Λένιν ο χαρακτήρας της εποχής είναι ο καπιταλισμός στο ιμπεριαλιστικό του στάδιο, ξανά κατά Λένιν ο ιμπεριαλισμός είναι η εποχή περάσματος στο σοσιαλισμό, “άρα” η στρατηγική είναι μία και παγκόσμια: σοσιαλιστική επανάσταση σε κάθε χώρα και ανεξαρτήτως συγκυριών.

Αυτό είναι η αλφαβήτα του τροτσκισμού, και ο θεμέλιος λίθος του λεγόμενου μεταβατικού προγράμματος, το οποίο ακριβώς υποτίθεται ότι ανταποκρίνεται στο χαρακτήρα της “μεταβατικής εποχής”. Continue reading

Η φασιστική ιδεολογία

Τρία αποσπάσματα από το βιβλίο “Φασισμός και κοινωνική επανάσταση” του Βρετανού μαρξιστή Ρατζανί Πάλμε Ντατ, γραμμένο το 1934. Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, σελίδες 248-251, 256-258, 309-313.

Απόσπασμα 1. Η ανάγκη για μια φασιστική κοσμοθεωρία

Δεν υπάρχει, εν ολίγοις, παρά τους υπερβολικούς ισχυρισμούς και τις απόπειρες για το αντίθετο, καμία διακριτή “θεωρία” του φασισμού, υπό την έννοια ενός διακριτού, επιστημονικού συστήματος αρχών και κοσμοθεωρίας. Υπάρχει μόνο μια πρακτική: για την κάλυψή της, μάλιστα, χρησιμοποιείται ένα συνονθύλευμα δανείων από ό,τι εκλεκτότερο διαθέτει οποιαδήποτε θεωρία, αρχή ή θεσμός, το οποίο ίσως εξυπηρετεί τους πρόσκαιρους στόχους, αλλά συχνά με τη μέγιστη απορρέουσα θεωρητική αντίφαση (π.χ., στις φυλετικές θεωρίες) μεταξύ του φασισμού και των δανείων του. Το να συγχέει κανείς τα φτερά στο καπέλο με το ίδιο το πουλί σημαίνει ότι δεν καταφέρνει να αντιληφθεί την ουσία του φασισμού. Ή, παραλλάσσοντας τη μεταφορά, για να προειδοποιήσουμε εκείνους που με κάθε αφέλεια επιζητούν τη μελέτη των υψηλών “ιδεωδών” και των “πνευματικών” ερμηνειών της “θεωρητικής βάσης” του φασισμού, ότι το να συγχέει κανείς την προβιά με το λύκο σημαίνει ότι αποκαλύπτεται, στην πραγματικότητα, ως πρόβατο και θήραμα κατάλληλο για το λύκο. Continue reading

Ενιαίος ή διασπασμένος ο ιμπεριαλιστικός κόσμος;

Απόσπασμα από το έργο το Λένιν “Σχετικά με τη γελοιογραφία του μαρξισμού και τον ιμπεριαλιστικό οικονομισμό”. Διατηρήθηκε η ορθογραφία και η διαμόρφωση του πρωτότυπου κειμένου. Εκδόσεις Προγκρές, 1984, σελ. 34-37.

5. ΓΙΑ «ΤΟ ΜΟΝΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΟ ΔΥΙΣΜΟ»

Κατηγορώντας μας για «δυιστική ερμηνεία του αιτήματος», ο Π. Κίεβσκι γράφει:

«Η μονιστική δράση της Διεθνούς αντικαθίσταται με τη δυιστική προπαγάνδα».

Αυτό ηχεί εντελώς μαρξιστικά, υλιστικά: η δράση που είναι ενιαία αντιπαρατίθεται στην προπαγάνδα που είναι «δυιστική». Δυστυχώς, εξετάζοντας το πράγμα από πιο κοντά, οφείλουμε να πούμε ότι πρόκειται για «μονισμό» στα λόγια, ίδιο με το «μονισμό» του Ντύρινγκ. «Με το να κατατάξουμε σε μια ενιαία κατηγορία τη βούρτσα των παπουτσιών και τα θηλαστικά —έγραφε ο Ένγκελς ενάντια στο «μονισμό» του Ντύρινγκ— η βούρτσα δεν θα βγάλει μαστούς».

Αυτό σημαίνει ότι «ενιαία» μπορούμε να αποκαλούμε μόνο πράγματα, ιδιότητες, φαινόμενα και ενέργειες που είναι ενιαία στην αντικειμενική πραγματικότητα. Αυτήν ακριβώς τη «λεπτομέρεια» ξέχασε ο αρθρογράφος μας!

Βλέπει το «δυϊσμό» μας, πρώτο, στο ότι από τους εργάτες των καταπιεζόμενων εθνών εμείς πρωτ’ απόλα δεν ζητάμε —πρόκειται για το εθνικό ζήτημα— αυτό που ζητάμε από τους εργάτες των καπιταλιστικών εθνών.

Για να εξακριβώσουμε, αν ο «μονισμός» του Π. Κίεβσκι είναι εδώ «μονισμός» του Ντύρινγκ, πρέπει να δούμε πώς έχει το ζήτημα στην αντικειμενική πραγματικότητα.

Είναι ίδια η πραγματική κατάσταση των εργατών στα καταπιεστικά και τα καταπιεζόμενα έθνη όσον αφορά το εθνικό ζήτημα;

Όχι, δεν είναι ίδια.

(1) Οικονομικά η διαφορά είναι ότι ορισμένες μερίδες της εργατικής τάξης των καταπιεστικών χωρών παίρνουν ψίχουλα από το υπερκέρδος που βγάζουν οι αστοί των καταπιεστικών εθνών, διπλογδέρνοντας πάντα τους εργάτες των καταπιεζόμενων εθνών. Τα οικονομικά στοιχεία λένε, επιπλέον, ότι είναι μεγαλύτερο το ποσοστό των εργατών των καταπιεστικών εθνών που γίνονται «μαστόροι», παρά των εργατών των καταπιεζόμενων εθνών — ότι είναι μεγαλύτερο το ποσοστό που υψώνεται στην αριστοκρατία της εργατικής τάξης* [*Βλ πχ το αγγλικό βιβλίο του Γκούρβιτς, για τη μετανάστευση και την κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αμερική («Immigration and Labor») («Μετανάστευση και εργασία» Η Σύντ).] Αυτό είναι γεγονός. Οι εργάτες του καταπιεστικού έθνους είναι ως ένα ορισμένο βαθμό συμμέτοχοι της αστικής τους τάξης στο έργο της καταλήστευσης απ’ αυτήν των εργατών (και των μαζών του πληθυσμού) του καταπιεζόμενου έθνους.

(2) Πολιτικά η διαφορά είναι ότι οι εργάτες των καταπιεστικών εθνών κατέχουν προνομιακή θέση σε μια ολόκληρη σειρά τομείς της πολιτικής ζωής σε σύγκριση με τους εργάτες του καταπιεζόμενου έθνους.

(3) Ιδεολογικά ή πνευματικά η διαφορά είναι ότι οι εργάτες των καταπιεστικών εθνών διαπαιδαγωγούνται πάντοτε και από το σχολείο και από τη ζωή με το πνεύμα της καταφρόνησης προς τους εργάτες των καταπιεζόμενων εθνών. Λογουχάρη, κάθε μεγαλορώσος, που έχει ανατραφεί ή ζήσει ανάμεσα σε μεγαλορώσους, αυτό το έχει δοκιμάσει.

Έτσι λοιπόν στην αντικειμενική πραγματικότητα υπάρχει διαφορά σ’ όλη τη γραμμή, δηλ. «δυϊσμός» στον αντικειμενικό κόσμο, που δεν εξαρτάται από τη θέληση και τη συνείδηση των διαφόρων προσώπων.

Πώς λοιπόν να χαρακτηρίσουμε ύστερα απ’αυτά, τα λόγια του Π. Κίεβσκι για «μονιστική δράση της Διεθνούς»;

Κούφια ηχηρή φράση και τίποτε περισσότερο.

Για να είναι ενιαία η δράση της Διεθνούς που στη ζωή αποτελείται από εργάτες, χωρισμένους σε εργάτες που ανήκουν σε καταπιεστικά έθνη και εργάτες που ανήκουν σε καταπιεζόμενα έθνη, για το σκοπό αυτό είναι απαραίτητο να μη διεξάγεται η προπαγάνδα με τον ίδιο τρόπο και στη μια και στην άλλη περίπτωση: να πως πρέπει να σκεπτόμαστε από τη σκοπιά του πραγματικού (κι όχι του ντυρινγκικού) «μονισμού», από τη σκοπιά του υλισμού του Μαρξ!

Παράδειγμα; Παράδειγμα έχουμε φέρει ήδη (στο νόμιμο τύπο εδώ και πάνω από 2 χρόνια!) σχετικά με τη Νορβηγία και κανένας δεν αποπειράθηκε να μας διαψεύσει. Η δράση των νορβηγών και σουηδών εργατών σ’ αυτή τη συγκεκριμένη περίπτωση που πάρθηκε από τη ζωή ήταν «μονιστική», ενιαία, διεθνιστική μόνο για το λόγο και στο μέτρο που οι σουηδοί εργάτες υπεράσπιζαν χωρίς όρους την ελευθερία του αποχωρισμού της Νορβηγίας, ενώ οι νορβηγοί εργάτες έβαζαν υπό όρους το ζήτημα αυτού του αποχωρισμού. Αν οι σουηδοί εργάτες δεν ήταν χωρίς όρους υπέρ της ελευθερίας αποχωρισμού των νορβηγών, θα ήταν σωβινιστές, συνένοχοι του σωβινισμού των σουηδών τσιφλικάδων που ήθελαν να «κρατήσουν» με τη βία, με τον πόλεμο τη Νορβηγία. Αν οι νορβηγοί εργάτες δεν έβαζαν υπό όρους το ζήτημα του αποχωρισμού, δηλ. έτσι που να μπορούν και τα μέλη του Σοσιαλδημοκρατικού κόμματος να ψηφίσουν και να κάνουν προπαγάνδα ενάντια στον αποχωρισμό, τότε οι νορβηγοί εργάτες θα παρέβαιναν το χρέος τους σαν διεθνιστές και θα έπεφταν σ’ ένα στενό, αστικό νορβηγικό εθνικισμό. Γιατί; Επειδή τον αποχωρισμό τον πραγματοποιούσε η αστική τάξη κι όχι το προλεταριάτο! Επειδή η νορβηγική (όπως και κάθε άλλη) αστική τάξη προσπαθεί πάντοτε να διασπάσει τους εργάτες της χώρας της και της «ξένης» χώρας! Επειδή οποιαδήποτε δημοκρατική διεκδίκηση (μαζί και η αυτοδιάθεση) για τους συνειδητούς εργάτες υποτάσσεται στα ανώτερα συμφέροντα του σοσιαλισμού. Αν λ.χ. ο αποχωρισμός της Νορβηγίας από τη Σουδία σήμαινε σίγουρα ή πιθανά πόλεμο της Αγγλίας με τη Γερμανία, οι νορβηγοί εργάτες θα έπρεπε για το λόγο αυτό να είναι ενάντια στον αποχωρισμό. Και οι σουηδοί εργάτες θα αποκτούσαν το δικαίωμα και τη δυνατότητα, χωρίς να πάψουν να είναι σοσιαλιστές, να κάνουν ζύμωση σε παρόμοια περίπτωση ενάντια στον αποχωρισμό μόνο στην περίπτωση που θα αγωνίζονταν συστηματικά, με συνέπεια συνεχώς ενάντια στη σουηδική κυβέρνηση για την ελευθερία αποχωρισμού της Νορβηγίας. Σε αντίθετη περίπτωση οι νορβη­γοί εργάτες και ο νορβηγικός λαός δεν θα πίστευαν και δεν θα μπορούσαν να πιστέψουν στην ειλικρίνεια της συμβουλής των σουηδών εργατών.

Όλο το κακό για τους αντιπάλους της αυτοδιάθεσης προέρχεται από το ότι προσπαθούν να ξεμπλέξουν με νεκρές αφαιρέσεις φοβούμενοι να ξεδιαλύνουν ολοκληρωτικά έστω και ένα συγκεκριμένο παράδειγμα από τη ζωντανή πραγματικότητα. Η συγκεκριμένη υπόδειξη των θέσεών μας ότι ένα νέο πολωνικό κράτος είναι τώρα πέρα για πέρα «πραγματοποιήσιμο», σε ένα ορισμένο συνδυασμό αποκλειστικά στρατιωτικών, στρατηγικών όρων* [* Βλ Άπαντα, 5η έκδ, τόμ 27ος. σελ. 257-258 Η Σύντ.], δεν βρήκε αντιρήσεις ούτε από την πλευρά των πολωνών, ούτε από την πλευρά του Π. Κίεβσκι. Κανένας όμως δεν θέλησε να σκεφθεί τι προκύπτει απ’ αυτή τη σιωπηρή αναγνώριση του δίκιου μας. Μα από δω προκύπτει ολοφάνερα ότι η προπαγάνδα των διεθνιστών δεν μπορεί να είναι ίδια ανάμεσα στους ρώσους και ανάμεσα στους πολωνούς, αν θέλει να διαπαιδαγωγήσει και τους μεν και τους δε για μια «ενιαία δράση». Ο μεγαλορώσος (και ο γερμανός) εργάτης έχει την υποχρέωση να είναι υπέρ της ελευθερίας αποχωρισμού της Πολωνίας χωρίς όρους, επειδή αλλιώς στην πράξη, τώρα θα είναι ένας λακές του Νικολάου Β’ ή του Χίντενμπουργκ. Ο πολωνός εργάτης θα μπορούσε να είναι υπέρ του αποχωρισμού μόνο με όρους, επειδή το να σπεκουλάρει κανείς (όπως τα φράκα) στη νίκη της μιας ή της άλλης ιμπεριαλιστικής αστικής τάξης σημαίνει ότι γίνεται λακές της. Το να μην καταλάβει κανείς αυτή τη διαφορά που είναι προϋπόθεση της «μονιστικής δράσης» της Διεθνούς, είναι το ίδιο σαν να μην καταλαβαίνει γιατί για μια «μονιστική ενέργεια» ενάντια στον τσαρικό στρατό, ας υποθέσουμε, έξω από τη Μόσχα, τα επαναστατικά στρατεύματα από το Νίζνι θα έπρεπε να βαδίσουν δυτικά, ενώ από το Σμολένσκ θα έπρεπε να βαδίσουν ανατολικά.

Σχέδιο θέσεων για την επαναστατική στρατηγική των μπολσεβίκων (πέντε σημεία και δύο ερωτήματα)

Στόχος μου δεν είναι μια γενική επισκόπηση της επαναστατικής θεωρίας, αλλά η απόκρουση συγκεκριμένων ιδεολογημάτων, τα οποία κυριαρχούν και καθορίζουν τις αναλύσεις του συνόλου των ελληνικών πολιτικών δυνάμεων που εντάσσουν τον εαυτό τους στην επαναστατική αριστερά, σχετικά με την επανάσταση και τη στρατηγική που οδηγεί σε αυτή. Περίοπτη θέση στα ιδεολογήματα αυτά κατέχει η διαβόητη “θεωρία των σταδίων”. Αφού κατασκευάζεται μια καρικατούρα θεωρίας κάτω από αυτό τον όρο, η καρικατούρα αυτή ανατρέπεται πανηγυρικά. Η “θεωρία των σταδίων”, με τον τρόπο που συνήθως περιγράφεται, μπορεί να χωρέσει αντιδιαμετρικά αντίθετες θεωρίες, επαναστατικές και ρεφορμιστικές, μαζί και τη λενινιστική στρατηγική της επανάστασης. Γι’ αυτό και πρόκειται για καρικατούρα: αποσιωπεί προβλήματα, περνάει αυθαίρετες υποθέσεις ως αυτονόητες, παραχαράσσει την ιστορική αλήθεια.

Από που να ξετυλίξουμε αυτό το κουβάρι; Από την αρχή, από την επανάσταση του Οκτώβρη. Για να αποφύγουμε συμπεράσματα που εξάγονται με βιασύνη με βάση μετέπειτα εξελίξεις στον 20ό αιώνα, για να χτίσουμε μια στέρεη βάση κριτικής σε αυτή την καρικατούρα, θα πρέπει καταρχήν να εξετάσουμε ξεχωριστά την επαναστατική στρατηγική που οδήγησε τους μπολσεβίκους στη νίκη.

Πέντε σημεία για τη λενινιστική στρατηγική της επανάστασης:

1) Ο Λένιν στο έργο του διαχωρίζει επανειλημμένα και με σαφήνεια, λογικά και ιστορικά, την επερχόμενη επαναστατική διαδικασία στη Ρωσία σε δύο διακριτά στάδια, επιμένει στο διαχωρισμό αυτό και κατηγορεί αντίπαλα πολιτικά ρεύματα επειδή συγχέουν αυτά τα δύο και συσκοτίζουν τις διαφορές και τις σχέσεις ανάμεσά τους. Τα στάδια αυτά είναι η δημοκρατική και η σοσιαλιστική επανάσταση.

2) Το έργο “δύο τακτικές της σοσιαλδημοκρατίας στη δημοκρατική επανάσταση” καταπιάνεται αποκλειστικά με τα συγκεκριμένα ζητήματα γύρω από τη δημοκρατική επανάσταση: προσωρινή κυβέρνηση, συντακτική συνέλευση, δημοκρατική δικτατορία, καθώς και τη στάση κάθε τάξης και πολιτικού ρεύματος απέναντι στα ζητήματα αυτά και την ίδια την επανάσταση. Αντίθετα, δεν καταπιάνεται καθόλου με το ζήτημα της σοσιαλιστικής επανάστασης, παρά μόνο για να περιγράψει με γενικό τρόπο το πλέγμα των ταξικών σχέσεων μέσα στο οποίο αυτή θα αναπτυχθεί, και το οποίο πλέγμα θα προκύψει από τη νίκη της δημοκρατικής επανάστασης. Ο Λένιν εξηγεί και υπερασπίζεται την επιλογή του αυτή.

3) Η δημοκρατική επανάσταση -στην πραγματικότητα κάθε επαναστατική διαδικασία- ενώνει στις γραμμές της διαφορετικές κοινωνικές τάξεις και στρώματα, με διαφορετικούς προσανατολισμούς, σκοπούς και συμφέροντα. Η στάση κάθε τάξης απέναντι στην επανάσταση, η φιλική ή εχθρική τοποθέτηση, ο συνεπής ή ασυνεπής χαρακτήρας αυτής της τοποθέτησης, καθορίζεται από τη θέση της στην παραγωγή και τις σχέσεις που τη συνδέουν με τις άλλες τάξεις και με την πολιτική εξουσία. Αντίστοιχα καθορίζονται και οι ταξικές κοινωνικές συμμαχίες.

4) Με τις “θέσεις του Απρίλη” (1917) ο Λένιν αναθεωρεί τις μέχρι τότε διατυπωμένες θέσεις του, όχι επειδή τις έκρινε λαθεμένες, αλλά επειδή η εξέλιξη των κοινωνικών συνθηκών στη Ρωσία κατέστησε πλέον τις συνθήκες τις οποίες περιέγραφαν ξεπερασμένες (συνθήκες τσαρικής απολυταρχίας), τη διαδικασία που περιέγραφαν τετελεσμένη (δημοκρατική επανάσταση) και επομένως τις θέσεις αναντίστοιχες με τη νέα πραγματικότητα. Δεν τις εγκαταλείπει επειδή τις θεωρεί λαθεμένες για τις συνθήκες που διατυπώθηκαν, όπως έχει υποστηριχθεί ή αφήνεται να εννοηθεί από πολλά και ετερόκλητα πολιτικά ρεύματα. Οι “θέσεις του Απρίλη” δεν είναι άρνηση των “δύο τακτικών”, είναι μετεξέλιξή τους. Δεν αναιρούν τις παλιές θέσεις, τις επιβεβαιώνουν.

5) Ο Λένιν, στην πορεία από το Φλεβάρη στον Οκτώβρη του 1917, αναλύει την καινούρια κατάσταση βασισμένος στις ταξικές σχέσεις που ο ίδιος είχε εύστοχα προβλέψει και περιγράψει με γενικούς όρους από το 1905. Εμπλουτίζει την ανάλυσή του, και αυτό που μέχρι τότε περιέγραφε με γενικό τρόπο, το περιγράφει πλέον με συγκεκριμένο, μιας και είναι ήδη ιστορικά τετελεσμένο. Ταυτόχρονα αναλύει τα καινούρια καθήκοντα των μπολσεβίκων. Η πορεία των επαναστάσεων το έτος 1917 επιβεβαιώνει τις θέσεις του.

Και δύο ερωτήματα για την ταξική συνείδηση:

Ερώτημα 1: Γιατί η ρώσικη εργατική τάξη ενδιαφέρονταν για την αστική-δημοκρατική επανάσταση;

Ερώτημα 2: Γιατί η επανάσταση του Φλεβάρη του 1917 δεν μπορούσε να είναι σοσιαλιστική;

Έπεται συνέχεια.

Posted in θεωρία | Comments Off on Σχέδιο θέσεων για την επαναστατική στρατηγική των μπολσεβίκων (πέντε σημεία και δύο ερωτήματα)

Το ιστορικό υποκείμενο της καπιταλιστικής παλινόρθωσης [2]: παρατηρήσεις και πηγές

Βλ. Το ιστορικό υποκείμενο της καπιταλιστικής παλινόρθωσης: ορισμένες σκέψεις.

Σημείο 1.

Για τα στελέχη της παραγωγής ως πρόπλασμα της νέας αστικής τάξης:

Το γεγονός ότι τα στελέχη της παραγωγής ήταν εμβρυακή μορφή της νέας αστικής τάξης φαίνεται με τον πιο καθαρό τρόπο στην περίοδο που ακολούθησε τη επίσημη εγκατάλειψη της σοσιαλιστικής κατεύθυνσης στην ΕΣΣΔ, το 1991: οι διευθυντές των “σοσιαλιστικών” επιχειρήσεων μεταμορφώθηκαν -κυριολεκτικά- εν μία νυκτί σε ιδιοκτήτες. Αυτό, ωστόσο, ήταν το τέλος μιας πορείας παλινόρθωσης, και όχι η αρχή της.

Το ερώτημα είναι αμείλικτο: αν η περίοδος της σοσιαλιστικής οικοδόμησης είναι μια περίοδος που ακόμα παλεύουν η καπιταλιστική με την πρώιμη κομμουνιστική κοινωνία, τότε ποιος είναι ο κοινωνικός φορέας του καπιταλισμού που ακόμα παλεύει να επιβιώσει; Αν η αστική τάξη έχει ολοκληρωτικά εξαλειφθεί τότε η κοινωνία δεν μπορεί πλέον να χαρακτηριστεί ως μεταβατική ανάμεσα στις δύο κοινωνίες, η καινούρια κοινωνία έχει ήδη νικήσει (αυτή ήταν η θέση που λανθασμένα υποστήριξε ο Στάλιν).

Για τη θεώρηση της ιντελιγκέντσιας ως ενδιάμεσο στρώμα:

Προηγούμενα ήταν αναγκασμένη να υπηρετεί τις πλούσιες τάξεις, επειδή δεν είχε άλλη εναλλακτική. Σήμερα πρέπει να υπηρετεί το λαό, επειδή δεν υπάρχουν πια εκμεταλλεύτριες τάξεις. Και αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που είναι σήμερα ένα ισότιμο μέλος της Σοβιετικής κοινωνίας, στην οποία, στο πλευρό των εργατών και των αγροτών, τραβώνας μαζί τους, συμμετέχει στο χτίσιμο της νέας, αταξικής, σοσιαλιστικής κοινωνίας. […] Η ιντελιγκέντσια δεν ήταν ποτέ τάξη, και δεν μπορεί ποτέ να είναι τάξη – ήταν και παραμένει ένα στρώμα, το οποίο στρατολογεί τα μέλη του απ’ όλες τις τάξεις της κοινωνίας.

http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1936/11/25.htm

Σύμφωνα με αυτή τη λογική, η διανόηση στον καπιταλισμό έχει θέση ενδιάμεση μεταξύ της αστικής και της εργατικής τάξης. Εφόσον η πρώτη έχει πάψει πια να υφίσταται, αναπόφευκτα η διανόηση πρέπει να υπηρετεί την εργατική τάξη. Αυτό ωστόσο θα είχε νόημα μόνο αν η διανόηση εξακολουθούσε να έχει ακόμα ενδιάμεση θέση. Ενδιάμεση ανάμεσα σε ποιους πόλους όμως; Όταν ο ένας πόλος (η αστική τάξη) είχε πάψει πια να υφίσταται, το ενδιάμεσο στρώμα πήρε τη θέση του, δεν εξαναγκάστηκε να υπηρετεί τον άλλο πόλο, την εργατική τάξη, διότι οι αντικειμενικοί λόγοι που έκαναν τη διακριτή -αλλά όχι ανεξάρτητη- ύπαρξή του αναγκαία, η διάκριση σωματικής και πνευματικής εργασίας, κληρονομιά του καπιταλισμού και έκφραση του καπιταλιστικού καταμερισμού εργασίας, δεν είχαν πάψει να υφίστανται. Αυτό είναι περιγραφή απλοϊκή, αλλά νομίζω στα συμπεράσματά της σωστή: η αστική τάξη επιβιώνει με τη μορφή που μπορεί να επιβιώσει.

Σημείο 2.

β) Μίλησα για “διαμόρφωση αστικής ιδεολογίας, η οποία όμως λόγω των σοσιαλιστικών συνθηκών στις οποίες αναπτύσσεται είναι αναγκασμένη να μασκαρεύεται σε κομμουνιστική”. Είναι λάθος να θεωρήσουμε ότι υπήρξε εκ των προτέρων ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα μετάβασης από το σοσιαλισμό στον καπιταλισμό. Αντίθετα, οι ρεβιζιονιστές κινήθηκαν βλέποντας και κάνοντας, τόσο στην οικονομία όσο και στην πολιτική. Ο τέτοιος χαρακτήρας της μετάβασης καθορίστηκε από τον (ειρηνικό) τρόπο που αυτή συντελέστηκε: αν ο σοσιαλισμός στην ΕΣΣΔ είχε ανατραπεί με βίαιο τρόπο, είτε εσωτερικά είτε εξωτερικά, κάτι τέτοιο δε θα ήταν απαραιτήτως αναγκαίο. Ταυτόχρονα δεν πρέπει να παραβλέπονται οι αντιθέσεις εντός της νέας αστικής τάξης για την κατεύθυνση και την έκταση των καπιταλιστικών μεταρρυθμίσεων.

Σημείο 3.

α) Για τη διαφθορά και τα προνόμια της διανόησης την περίοδο πριν το 1936 βλ. κάποια ενδιαφέροντα αποσπάσματα από το βιβλίο “Τρόμος και δημοκρατία στην εποχή του Στάλιν” εδώ.

Για την περίοδο 1936-38 ως στροφή σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο της σχετικής φιλελευθεροποίησης βλ. την εργασία του Arch Getty “State and Society Under Stalin: Constitutions and Elections in the 1930s“.

β) Για την υπόθεση του Λένινγκραντ και τις θέσεις για την οικονομία που διατυπώθηκαν το 1947-1950 βλ. το βιβλίο του Bill Bland, Η παλινόρθωση του καπιταλισμού στην ΕΣΣΔ. Ένας εκ των εμπλεκομένων στην αντιπολιτευτική ομάδα ήταν ο Α.Κοσύγκιν, μετέπειτα πρωθυπουργός της ΕΣΣΔ, εισηγητής της καπιταλιστικής μεταρρύθμισης του 1965.

Η θέση του Στάλιν το 1938 για τη σχέση μεταξύ παραγωγικών δυνάμεων και παραγωγικών σχέσεων στο σοσιαλισμό:

Η βάση των παραγωγικών σχέσεων στο σοσιαλιστικό σύστημα, οι οποίες μέχρι στιγμής έχουν εγκαθιδρυθεί μόνο στην ΕΣΣΔ, είναι η κοινωνική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής. Εδώ δεν υπάρχουν πια εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμενοι. Τα προϊόντα που παράγονται κατανέμονται ανάλογα με την εργασία που έχει διατελεστεί, σύμφωνα με την αρχή: “όποιος δε δουλεύει, δεν τρώει”. Εδώ οι αμοιβαίες σχέσεις των ανθρώπων στη διαδικασία της παραγωγής χαρακτηρίζονται από συντροφική συνεργασία και τη σοσιαλιστική αλληλοβοήθεια των εργατών που είναι απελευθερωμένοι από την εκμετάλλευση. Εδώ οι σχέσεις παραγωγής ανταποκρίνονται πλήρως στην κατάσταση των παραγωγικών δυνάμεων, διότι ο κοινωνικός χαρακτήρας της διαδικασίας της παραγωγής υποστηρίζεται από την κοινωνική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής.

http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1938/09.htm

Και το 1951 στα “Οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού”:

Ο σ. Γιαροσένκο κάνει λάθος όταν ισχυρίζεται ότι στο σοσιαλισμό δεν υπάρχει καμιά αντίθεση ανάμεσα στις σχέσεις παραγωγής και τις παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας. Φυσικά, οι σημερινές μας σχέσεις παραγωγής βρίσκονται σ’ εκείνη την περίοδο, όπου σε αντιστοιχία πέρα για πέρα με την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων τις κινούν προς τα μπρος με μεγάλη ταχύτητα. Αλλά θα ήταν λάθος να επαναπαυόμαστε σ’ αυτό και να νομίζουμε πως δεν υπάρχουν καθόλου αντιθέσεις ανάμεσα στις παραγωγικές μας δυνάμεις και τις σχέσεις παραγωγής. Αντιθέσεις ασφαλώς υπάρχουν και θα υπάρχουν, εφόσον η ανάπτυξη των σχέσεων παραγωγής καθυστερεί και θα καθυστερεί από την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων.

Σε περίπτωση σωστής πολιτικής των καθοδηγητικών οργάνων, αυτές οι αντιθέσεις δεν μπορούν να μετατραπούν σε εναντιωθείς και το πράγμα εδώ δεν μπορεί να φτάσει μέχρι τη σύγκρουση ανάμεσα στις σχέσεις παραγωγής και τις παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας. Αλλη υπόθεση, αν θα ακολουθήσουμε λαθεμένη πολιτική, σαν αυτήν που συστήνει ο σ. Γιαροσένκο. Σ’ αυτήν την περίπτωση η σύγκρουση θα είναι αναπόφευκτη και οι σχέσεις παραγωγής μας μπορούν να μετατραπούν σε σοβαρή τροχοπέδη της παραπέρα ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων.

Πηγή.

δ) Να μη συγχέουμε την πολιτική εξουσία με τις σχέσεις παραγωγής. Για το τι σημαίνει σοσιαλιστικό κράτος:

Λέμε συχνά ότι η δημοκρατία μας είναι σοσιαλιστική. Μήπως όμως αυτό σημαίνει ότι πραγματοποιήσαμε κιόλας το σοσιαλισμό, εκμηδενίσαμε τις τάξεις και καταργήσαμε το κράτος (γιατί πραγματοποιημένος σοσιαλισμός σημαίνει απονέκρωση του κράτους); Ή αυτό σημαίνει ότι στο σοσιαλισμό θα υπάρχουν ακόμα τάξεις, κράτος κτλ.; Είναι φανερό πως δε σημαίνει αυτό. Έχουμε λοιπόν δικαίωμα σ’ αυτή την περίπτωση να ονομάζουμε τη δημοκρατία μας σοσιαλιστική; Φυσικά και έχουμε. Από ποια άποψη; Απ’ την άποψη της απόφασής μας και της θέλησής μας να πραγματοποιήσουμε το σοσιαλισμό, να εξαλείψουμε τις τάξεις κτλ.

Θα συμφωνούσατε ίσως, σ. Κουστίσεφ, ν’ ακούσετε τη γνώμη του Λένιν πάνω σ’ αυτό το ζήτημα; Αν συμφωνείτε, τότε ακούστε:

“Δεν υπήρξε ακόμα, μου φαίνεται, άνθρωπος που αντιμετωπίζοντας το πρόβλημα της οικονομίας της Ρωσίας, να αρνήθηκε το μεταβατικό χαρακτήρα αυτής της οικονομίας. Κανένας κομμουνιστής δεν αρνήθηκε, μου φαίνεται, και το γεγονός ότι η έκφραση σοσιαλιστική σοβιετική δημοκρατία θα πει απόφαση της σοβιετικής εξουσίας να πραγματοποιήσει το πέρασμα στο σοσιαλισμό, και δε σημαίνει καθόλου ότι θεωρούμε τις νέες οικονομικές σχέσεις σοσιαλιστικές”.

Στάλιν τ.11, Απάντηση στον Κουστίσεφ, 28/12/1928.

Σημείο 5.
α) Ο λενινιστικός ορισμός της τάξης:

Και τι σημαίνει “κατάργηση των τάξεων”; Όλοι όσοι αυτοαποκαλούνται σοσιαλιστές αναγνωρίζουν αυτό σαν τελικό στόχο του σοσιαλισμού, αλλά δεν αναλογίζονται όλοι τη σημασία του. Οι τάξεις είναι μεγάλες ομάδες ανθρώπων που διαφέρουν η μία από την άλλη από τη θέση που καταλαμβάνουν σε ένα ιστορικά καθορισμένο σύστημα κοινωνικής παραγωγής, από τη σχέση τους (στις περισσότερες περιπτώσεις καθορισμένες και διατυπωμένες στους νόμους) με τα μέσα παραγωγής, από το ρόλο τους στην κοινωνική οργάνωση της εργασίας, και, συνεπώς, από το μέγεθος του μεριδίου του κοινωνικού πλούτου που κατέχουν και τον τρόπο που το παίρνουν. Οι τάξεις είναι ομάδες ανθρώπων, η μία απ’ τις οποίες μπορεί να απαλλοτριώνει την εργασία της άλλης εξαιτίας της διαφορετικής θέσης που κατέχουν σε ένα καθορισμένο σύστημα της κοινωνικής οικονομίας.

Προφανώς, για να καταργηθούν οι τάξεις πλήρως, δεν είναι αρκετή η ανατροπή των εκμεταλλευτών, των τσιφλικάδων και των καπιταλιστών, δεν είναι αρκετό να καταργηθούν τα δικαιώματά τους στην ιδιοκτησία. Είναι απαραίτητο επίσης να καταργηθεί όλη η ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής, είναι απαραίτητο να καταργηθεί η διάκριση ανάμεσα στην πόλη και το χωριό, όπως και η διάκριση ανάμεσα στους χειρώνακτες εργάτες και τους εργάτες του πνεύματος. Αυτό απαιτεί ένα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα. Για να το πετύχουμε αυτό πρέπει να γίνει ένα τεράστιο βήμα μπροστά στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, είναι απαραίτητο να υπερνικηθεί η αντίσταση (συχνά παθητική, που είναι ιδιαίτερα επίμονη και ιδιαίτερα δύσκολη να ξεπεραστεί) των πολυάριθμων επιβιώσεων της παραγωγής μικρής κλίμακας, είναι απαραίτητο να υπερνικηθεί η τεράστια δύναμη της συνήθειας και ο συντηρητισμός που είναι συνδεδεμένα με αυτές τις επιβιώσεις. 

http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1919/jun/28.htm

β) Για μια θεωρητική προσέγγιση της σχέσης μεταξύ των εννοιών “ανταγωνισμός” και “ανταγωνιστική αντίθεση” βλ. τη μπροσούρα An attempt to discuss “antagonism” and “antagonistic contradictions”.