Το ιστορικό υποκείμενο της καπιταλιστικής παλινόρθωσης [2]: παρατηρήσεις και πηγές

Βλ. Το ιστορικό υποκείμενο της καπιταλιστικής παλινόρθωσης: ορισμένες σκέψεις.

Σημείο 1.

Για τα στελέχη της παραγωγής ως πρόπλασμα της νέας αστικής τάξης:

Το γεγονός ότι τα στελέχη της παραγωγής ήταν εμβρυακή μορφή της νέας αστικής τάξης φαίνεται με τον πιο καθαρό τρόπο στην περίοδο που ακολούθησε τη επίσημη εγκατάλειψη της σοσιαλιστικής κατεύθυνσης στην ΕΣΣΔ, το 1991: οι διευθυντές των “σοσιαλιστικών” επιχειρήσεων μεταμορφώθηκαν -κυριολεκτικά- εν μία νυκτί σε ιδιοκτήτες. Αυτό, ωστόσο, ήταν το τέλος μιας πορείας παλινόρθωσης, και όχι η αρχή της.

Το ερώτημα είναι αμείλικτο: αν η περίοδος της σοσιαλιστικής οικοδόμησης είναι μια περίοδος που ακόμα παλεύουν η καπιταλιστική με την πρώιμη κομμουνιστική κοινωνία, τότε ποιος είναι ο κοινωνικός φορέας του καπιταλισμού που ακόμα παλεύει να επιβιώσει; Αν η αστική τάξη έχει ολοκληρωτικά εξαλειφθεί τότε η κοινωνία δεν μπορεί πλέον να χαρακτηριστεί ως μεταβατική ανάμεσα στις δύο κοινωνίες, η καινούρια κοινωνία έχει ήδη νικήσει (αυτή ήταν η θέση που λανθασμένα υποστήριξε ο Στάλιν).

Για τη θεώρηση της ιντελιγκέντσιας ως ενδιάμεσο στρώμα:

Προηγούμενα ήταν αναγκασμένη να υπηρετεί τις πλούσιες τάξεις, επειδή δεν είχε άλλη εναλλακτική. Σήμερα πρέπει να υπηρετεί το λαό, επειδή δεν υπάρχουν πια εκμεταλλεύτριες τάξεις. Και αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που είναι σήμερα ένα ισότιμο μέλος της Σοβιετικής κοινωνίας, στην οποία, στο πλευρό των εργατών και των αγροτών, τραβώνας μαζί τους, συμμετέχει στο χτίσιμο της νέας, αταξικής, σοσιαλιστικής κοινωνίας. […] Η ιντελιγκέντσια δεν ήταν ποτέ τάξη, και δεν μπορεί ποτέ να είναι τάξη – ήταν και παραμένει ένα στρώμα, το οποίο στρατολογεί τα μέλη του απ’ όλες τις τάξεις της κοινωνίας.

http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1936/11/25.htm

Σύμφωνα με αυτή τη λογική, η διανόηση στον καπιταλισμό έχει θέση ενδιάμεση μεταξύ της αστικής και της εργατικής τάξης. Εφόσον η πρώτη έχει πάψει πια να υφίσταται, αναπόφευκτα η διανόηση πρέπει να υπηρετεί την εργατική τάξη. Αυτό ωστόσο θα είχε νόημα μόνο αν η διανόηση εξακολουθούσε να έχει ακόμα ενδιάμεση θέση. Ενδιάμεση ανάμεσα σε ποιους πόλους όμως; Όταν ο ένας πόλος (η αστική τάξη) είχε πάψει πια να υφίσταται, το ενδιάμεσο στρώμα πήρε τη θέση του, δεν εξαναγκάστηκε να υπηρετεί τον άλλο πόλο, την εργατική τάξη, διότι οι αντικειμενικοί λόγοι που έκαναν τη διακριτή -αλλά όχι ανεξάρτητη- ύπαρξή του αναγκαία, η διάκριση σωματικής και πνευματικής εργασίας, κληρονομιά του καπιταλισμού και έκφραση του καπιταλιστικού καταμερισμού εργασίας, δεν είχαν πάψει να υφίστανται. Αυτό είναι περιγραφή απλοϊκή, αλλά νομίζω στα συμπεράσματά της σωστή: η αστική τάξη επιβιώνει με τη μορφή που μπορεί να επιβιώσει.

Σημείο 2.

β) Μίλησα για “διαμόρφωση αστικής ιδεολογίας, η οποία όμως λόγω των σοσιαλιστικών συνθηκών στις οποίες αναπτύσσεται είναι αναγκασμένη να μασκαρεύεται σε κομμουνιστική”. Είναι λάθος να θεωρήσουμε ότι υπήρξε εκ των προτέρων ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα μετάβασης από το σοσιαλισμό στον καπιταλισμό. Αντίθετα, οι ρεβιζιονιστές κινήθηκαν βλέποντας και κάνοντας, τόσο στην οικονομία όσο και στην πολιτική. Ο τέτοιος χαρακτήρας της μετάβασης καθορίστηκε από τον (ειρηνικό) τρόπο που αυτή συντελέστηκε: αν ο σοσιαλισμός στην ΕΣΣΔ είχε ανατραπεί με βίαιο τρόπο, είτε εσωτερικά είτε εξωτερικά, κάτι τέτοιο δε θα ήταν απαραιτήτως αναγκαίο. Ταυτόχρονα δεν πρέπει να παραβλέπονται οι αντιθέσεις εντός της νέας αστικής τάξης για την κατεύθυνση και την έκταση των καπιταλιστικών μεταρρυθμίσεων.

Σημείο 3.

α) Για τη διαφθορά και τα προνόμια της διανόησης την περίοδο πριν το 1936 βλ. κάποια ενδιαφέροντα αποσπάσματα από το βιβλίο “Τρόμος και δημοκρατία στην εποχή του Στάλιν” εδώ.

Για την περίοδο 1936-38 ως στροφή σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο της σχετικής φιλελευθεροποίησης βλ. την εργασία του Arch Getty “State and Society Under Stalin: Constitutions and Elections in the 1930s“.

β) Για την υπόθεση του Λένινγκραντ και τις θέσεις για την οικονομία που διατυπώθηκαν το 1947-1950 βλ. το βιβλίο του Bill Bland, Η παλινόρθωση του καπιταλισμού στην ΕΣΣΔ. Ένας εκ των εμπλεκομένων στην αντιπολιτευτική ομάδα ήταν ο Α.Κοσύγκιν, μετέπειτα πρωθυπουργός της ΕΣΣΔ, εισηγητής της καπιταλιστικής μεταρρύθμισης του 1965.

Η θέση του Στάλιν το 1938 για τη σχέση μεταξύ παραγωγικών δυνάμεων και παραγωγικών σχέσεων στο σοσιαλισμό:

Η βάση των παραγωγικών σχέσεων στο σοσιαλιστικό σύστημα, οι οποίες μέχρι στιγμής έχουν εγκαθιδρυθεί μόνο στην ΕΣΣΔ, είναι η κοινωνική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής. Εδώ δεν υπάρχουν πια εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμενοι. Τα προϊόντα που παράγονται κατανέμονται ανάλογα με την εργασία που έχει διατελεστεί, σύμφωνα με την αρχή: “όποιος δε δουλεύει, δεν τρώει”. Εδώ οι αμοιβαίες σχέσεις των ανθρώπων στη διαδικασία της παραγωγής χαρακτηρίζονται από συντροφική συνεργασία και τη σοσιαλιστική αλληλοβοήθεια των εργατών που είναι απελευθερωμένοι από την εκμετάλλευση. Εδώ οι σχέσεις παραγωγής ανταποκρίνονται πλήρως στην κατάσταση των παραγωγικών δυνάμεων, διότι ο κοινωνικός χαρακτήρας της διαδικασίας της παραγωγής υποστηρίζεται από την κοινωνική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής.

http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1938/09.htm

Και το 1951 στα “Οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού”:

Ο σ. Γιαροσένκο κάνει λάθος όταν ισχυρίζεται ότι στο σοσιαλισμό δεν υπάρχει καμιά αντίθεση ανάμεσα στις σχέσεις παραγωγής και τις παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας. Φυσικά, οι σημερινές μας σχέσεις παραγωγής βρίσκονται σ’ εκείνη την περίοδο, όπου σε αντιστοιχία πέρα για πέρα με την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων τις κινούν προς τα μπρος με μεγάλη ταχύτητα. Αλλά θα ήταν λάθος να επαναπαυόμαστε σ’ αυτό και να νομίζουμε πως δεν υπάρχουν καθόλου αντιθέσεις ανάμεσα στις παραγωγικές μας δυνάμεις και τις σχέσεις παραγωγής. Αντιθέσεις ασφαλώς υπάρχουν και θα υπάρχουν, εφόσον η ανάπτυξη των σχέσεων παραγωγής καθυστερεί και θα καθυστερεί από την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων.

Σε περίπτωση σωστής πολιτικής των καθοδηγητικών οργάνων, αυτές οι αντιθέσεις δεν μπορούν να μετατραπούν σε εναντιωθείς και το πράγμα εδώ δεν μπορεί να φτάσει μέχρι τη σύγκρουση ανάμεσα στις σχέσεις παραγωγής και τις παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας. Αλλη υπόθεση, αν θα ακολουθήσουμε λαθεμένη πολιτική, σαν αυτήν που συστήνει ο σ. Γιαροσένκο. Σ’ αυτήν την περίπτωση η σύγκρουση θα είναι αναπόφευκτη και οι σχέσεις παραγωγής μας μπορούν να μετατραπούν σε σοβαρή τροχοπέδη της παραπέρα ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων.

Πηγή.

δ) Να μη συγχέουμε την πολιτική εξουσία με τις σχέσεις παραγωγής. Για το τι σημαίνει σοσιαλιστικό κράτος:

Λέμε συχνά ότι η δημοκρατία μας είναι σοσιαλιστική. Μήπως όμως αυτό σημαίνει ότι πραγματοποιήσαμε κιόλας το σοσιαλισμό, εκμηδενίσαμε τις τάξεις και καταργήσαμε το κράτος (γιατί πραγματοποιημένος σοσιαλισμός σημαίνει απονέκρωση του κράτους); Ή αυτό σημαίνει ότι στο σοσιαλισμό θα υπάρχουν ακόμα τάξεις, κράτος κτλ.; Είναι φανερό πως δε σημαίνει αυτό. Έχουμε λοιπόν δικαίωμα σ’ αυτή την περίπτωση να ονομάζουμε τη δημοκρατία μας σοσιαλιστική; Φυσικά και έχουμε. Από ποια άποψη; Απ’ την άποψη της απόφασής μας και της θέλησής μας να πραγματοποιήσουμε το σοσιαλισμό, να εξαλείψουμε τις τάξεις κτλ.

Θα συμφωνούσατε ίσως, σ. Κουστίσεφ, ν’ ακούσετε τη γνώμη του Λένιν πάνω σ’ αυτό το ζήτημα; Αν συμφωνείτε, τότε ακούστε:

“Δεν υπήρξε ακόμα, μου φαίνεται, άνθρωπος που αντιμετωπίζοντας το πρόβλημα της οικονομίας της Ρωσίας, να αρνήθηκε το μεταβατικό χαρακτήρα αυτής της οικονομίας. Κανένας κομμουνιστής δεν αρνήθηκε, μου φαίνεται, και το γεγονός ότι η έκφραση σοσιαλιστική σοβιετική δημοκρατία θα πει απόφαση της σοβιετικής εξουσίας να πραγματοποιήσει το πέρασμα στο σοσιαλισμό, και δε σημαίνει καθόλου ότι θεωρούμε τις νέες οικονομικές σχέσεις σοσιαλιστικές”.

Στάλιν τ.11, Απάντηση στον Κουστίσεφ, 28/12/1928.

Σημείο 5.
α) Ο λενινιστικός ορισμός της τάξης:

Και τι σημαίνει “κατάργηση των τάξεων”; Όλοι όσοι αυτοαποκαλούνται σοσιαλιστές αναγνωρίζουν αυτό σαν τελικό στόχο του σοσιαλισμού, αλλά δεν αναλογίζονται όλοι τη σημασία του. Οι τάξεις είναι μεγάλες ομάδες ανθρώπων που διαφέρουν η μία από την άλλη από τη θέση που καταλαμβάνουν σε ένα ιστορικά καθορισμένο σύστημα κοινωνικής παραγωγής, από τη σχέση τους (στις περισσότερες περιπτώσεις καθορισμένες και διατυπωμένες στους νόμους) με τα μέσα παραγωγής, από το ρόλο τους στην κοινωνική οργάνωση της εργασίας, και, συνεπώς, από το μέγεθος του μεριδίου του κοινωνικού πλούτου που κατέχουν και τον τρόπο που το παίρνουν. Οι τάξεις είναι ομάδες ανθρώπων, η μία απ’ τις οποίες μπορεί να απαλλοτριώνει την εργασία της άλλης εξαιτίας της διαφορετικής θέσης που κατέχουν σε ένα καθορισμένο σύστημα της κοινωνικής οικονομίας.

Προφανώς, για να καταργηθούν οι τάξεις πλήρως, δεν είναι αρκετή η ανατροπή των εκμεταλλευτών, των τσιφλικάδων και των καπιταλιστών, δεν είναι αρκετό να καταργηθούν τα δικαιώματά τους στην ιδιοκτησία. Είναι απαραίτητο επίσης να καταργηθεί όλη η ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής, είναι απαραίτητο να καταργηθεί η διάκριση ανάμεσα στην πόλη και το χωριό, όπως και η διάκριση ανάμεσα στους χειρώνακτες εργάτες και τους εργάτες του πνεύματος. Αυτό απαιτεί ένα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα. Για να το πετύχουμε αυτό πρέπει να γίνει ένα τεράστιο βήμα μπροστά στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, είναι απαραίτητο να υπερνικηθεί η αντίσταση (συχνά παθητική, που είναι ιδιαίτερα επίμονη και ιδιαίτερα δύσκολη να ξεπεραστεί) των πολυάριθμων επιβιώσεων της παραγωγής μικρής κλίμακας, είναι απαραίτητο να υπερνικηθεί η τεράστια δύναμη της συνήθειας και ο συντηρητισμός που είναι συνδεδεμένα με αυτές τις επιβιώσεις. 

http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1919/jun/28.htm

β) Για μια θεωρητική προσέγγιση της σχέσης μεταξύ των εννοιών “ανταγωνισμός” και “ανταγωνιστική αντίθεση” βλ. τη μπροσούρα An attempt to discuss “antagonism” and “antagonistic contradictions”.
Advertisements

Comments are closed.